İnsan Hüquqları; Dünyanın Məqsədi, yoxsa Güclərin İkiüzlülük Aləti!

1948-ci il dekabrın 10-da, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra BMT Baş Assambleyası Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsini qəbul etdi; bu sənəd, insan azadlığı, bərabərliyi və ləyaqətini ilk dəfə dünya miqyasında tanıdı. Lakin, bu bəyannamə, yeddi on ildən sonra belə, planlı aclıq, bombardmanlar, gizli həbsxanalar və blokadalar qarşısında hələ də uğursuz olub.
Bu bəyannamənin olduğu dünyada, 2025-ci ilin 9 dekabr tarixinə qədər, Fələstində Sionist rejimi tərəfindən 44 min fələstinli şəhid olmuş, 103 min nəfər yaralanmış, döyüşlərin dağıntıları altında uşaqlar həyatlarını itirmiş, xəstəxanalar işıqsız və dərmansız qalmış və yardım karvanları dəfələrlə hədəf alınmışdır. Sudanda isə son aylarda kütləvi qətliamlar və milyonlarla qaçqının durumu müşahidə edilib, BMT-nin hesabatları Darfurda soyqırımı göstərir; burada yaralılar qaçmağa çalışan qadın və uşaqları hədəf alır. Əfqanıstanda isə qadın və qızların hüquqları sıfıra enib, onların təhsili qadağan edilib.
Digər tərəfdən, insan hüquqları uğrunda iddialar edən həmin böyük güclər, dünyanın ən böyük ikiüzlülük sərgisinə çevrilib. ABŞ, 2025-ci ildə Sionist rejimə 3.8 milyard dollar hərbi yardım göndərdi və eyni zamanda tarixdəki ən böyük sanksiya paketini digər ölkələrə qarşı tətbiq etdi; sanki insan hüquqları onlar üçün yalnız nüfuz və hökmranlıqlarını davam etdirmək üçün bir alət olmuşdur. Avropa İttifaqı, ABŞ-ın uzunmüddətli dostu, insan ləyaqəti və hüquqları barədə coşğulu bəyanatlar verərək, Aralıq dənizində sərhəd divarlarını daha da yüksəldib və hər il minlərlə qaçqını suda buraxaraq həyatlarını itirmələrinə yol açır; sanki Avropalıların qanı digərlərindən daha dəyərli sayılır.
İran və İraq arasındakı müharibədə, Baas qüvvələri dəfələrlə kimyəvi silahlar, o cümlədən xardal qazı və yara qazlarından istifadə edib. Tədqiqatlar göstərir ki, ən azı yarım milyon İranlı (hərbçi və mülki) bu qazlarla təmasda olub və minlərlə nəfər təcili tibbi yardıma ehtiyac duyub. Bu müddət ərzində minlərlə insan həyatını itirib və on minlərlə insan xroniki tənəffüs, dərman və psixoloji problemlərlə mübarizə aparır. Müharibədən sonra, bu mövzu ilə bağlı keçirilən iclaslar, komissiyalar və rəsmi dosyalar Niderlanddakı Beynəlxalq Məhkəmədə heç bir nəticə vermədi və bir çox qurbanlar unudulmuş vəziyyətdə qaldı. Bu acı təcrübə son onilliklərdə insan hüquqlarının pozulmasının daha geniş bir hekayəsinin bir hissəsidir.
Amma gəlin, bu müddət ərzində keçmişə də səyahət edək, o yerlərə ki, minlərlə il əvvəl, İrandə, insan ləyaqəti və insan hüquqları anlayışlarının ilk dəfə formalaşdığı yeri görə bilərik. O dövrün qanunlarında əsir azadlığı və insanların hüquqlarına hörmət təmin olunurdu, bu, dünyada hələ müasir insan hüquqları anlayışlarının tanınmadığı bir zamanda idi, amma insanlar bunları həyatlarında tətbiq edirdilər. Bu zəngin anlayışlar sonra İran fəlsəfəsi və ədəbiyyatında inkişaf etdi və göstərdi ki, insanların hüquqlarına hörmətin İranda dərin bir mədəniyyət kökü vardır.
Əllamə Təbatəbayi insan ləyaqətini təbii olaraq qəbul edirdi və insanların hüquqlarının etnik, dini və sosial mənsubiyyətlərindən asılı olmayaraq hörmətlə yanaşılmalı olduğunu vurğulayıb. Xoca Nəsirəddin Tusi isə sosial ədalət və insanların qarşılıqlı hüquqlarına riayət etmənin cəmiyyətin sağ qalması və inkişafı üçün əsas olduğunu bildirib. Bu mütəfəkkirlərin sözləri göstərir ki, insan ləyaqətinə hörmət yalnız bir əxlaqi məsələ deyil, həm də davamlı və ədalətli bir cəmiyyətin təməlidir.
İran ədəbiyyatında da insanın hüquqları və ləyaqəti ilə bağlı əlaqə gözəl bir şəkildə əks etdirilib. Sadi Şirazi "Gülüstən" əsərinin birinci babında, sultana və ya hökmdara təbii insan hüquqlarının pozulması məsələsini müzakirə edir və xatırladır ki, hər insan sosial mövqeyindən və coğrafi vəziyyətindən asılı olmayaraq, öz ləyaqətinə və varlığının həqiqətinə çatmaq hüququna malikdir. Bu ədəbi nümunələr, xüsusən Hafez və Mətnəvi kimi əsərlərdə, ədalət, mərhəmət və başqalarına hörmətin cəmiyyətin əsas prinsipləri olduğunu vurğulayır.
Bu irs, bu gün, hər zamankından daha çox, dərindən başa düşülməyə və effektiv şəkildə tətbiq edilməyə ehtiyac duyur. İnsan hüquqları böhranları ilə üzləşən dünyada, biz insan ləyaqəti və qlobal əxlaq əsasında insan hüquqlarını yenidən müəyyənləşdirmək üçün bir nümunəyə ehtiyac duyuruq. Hər addım, insan hüquqlarını müdafiə etmək, söz və həqiqət, arzu və reallıq arasında körpü qurur; ümid hələ də yaşayır; bu ümid, fəalların səsində, ictimai tələblərdə və cəmiyyətin artan şüurunda səslənir. Bu şüur, yolu işıqlandıra bilər, insanlığa yeni həyat verə bilər və xatırladır ki, insan hüquqları yalnız kağız üzərində bir bəyannamə deyil, dünyanı dəyişdirmək gücünə sahib canlı və dəyişdirici bir qüvvədir.