ABŞ-ın Mərkəzi Asiyanın strateji sərvətlərinə tamahı

ABŞ-ın Mərkəzi Asiyanın nadir faydalı qazıntılarından geniş şəkildə istifadə etmək istəyi və Tramp hökumətinin bu istiqamətdə atdığı addımlar region ölkələrində narahatlığa səbəb olub. Bu prosesin mümkün nəticələri ekspert dairələrində geniş müzakirə olunur.

ABŞ-ın Qazaxıstan və Özbəkistana yönəlməsi
ABŞ-ın mineral ehtiyatlarından geniş istifadə etmək istədiyi Mərkəzi Asiya ölkələrindən biri Qazaxıstandır. 2025-ci ilin noyabrında, səhmlərinin bir hissəsi əvvəllər Donald Trampın oğulları Donald Trump Jr. və Erik Trampla əlaqəli şirkət və investisiya qrupları tərəfindən alınmış Skyline Builders şirkətinin nümayəndələri Qazaxıstanın Milli Mədən Şirkəti ilə razılaşma əldə olunduğunu açıqladılar.

Bu xəbər yazın əvvəlində dünya iqtisadi mediasında geniş əks-səda doğurdu. İlk baxışda adi iqtisadi razılaşma kimi görünən bu hadisə əslində daha böyük geosiyasi məna daşıyırdı. Financial Times öz mənbələrinə istinadən bildirdi ki, Donald Trump Jr. və Erik Trampla əlaqəli şirkətlər dünyanın ən böyük işlənməmiş volfram yataqlarından birini inkişaf etdirən iri mədən holdinqi ilə birləşmə barədə razılığa gəliblər. Həmin layihə ABŞ hökumətindən təxminən 1,6 milyard dollar dövlət dəstəyi alıb.

Tramp ailəsi əvvəlcə Skyline Builders tikinti qrupunun səhmlərinin bir hissəsini aldı, sonra payını artırdı və nəticədə Kaz Resources şirkətinin 20 faizinə sahib oldu. Bu şirkət isə Cove Kaz mədən kompleksinə nəzarət edir. Şirkət nümayəndələri 2025-ci ilin noyabrında Qazaxıstanın Milli Mədən Şirkəti ilə razılığa gəldiklərini, 30 aprel 2026-cı ildə isə yeni yaradılacaq şirkətin səhmlərinin ABŞ-ın Nasdaq birjasında yerləşdirilməsi barədə yekun razılıq əldə olunduğunu açıqladılar.

2026-cı ilin fevralında ABŞ və Özbəkistan kritik mineral ehtiyatlar sahəsində əməkdaşlıq haqqında saziş imzaladılar. Eyni zamanda Amerikanın Traxys şirkəti Özbəkistanda mədən hasilatı və emalı sahəsinə 1 milyard dollar sərmayə yatıracağını elan etdi. Digər tərəfdən, Avropa İttifaqı və BMT regionda yaşıl mineralların hasilatı üzrə birgə layihəyə start verdilər. Layihənin məqsədi mis, litium və təmiz enerji texnologiyaları üçün zəruri olan nadir elementlərin hasilatı və idarə edilməsidir. Qazaxıstan da qallium və sürmə emalına başlayıb, Özbəkistanla isə bəzi nadir torpaq elementlərinin hasilatı və ixracı sahəsində əməkdaşlıq barədə razılığa gəlib.

İqtisadi sövdələşmələrdən daha böyük dəyişiklik
Görünüşdə bu xəbərlər yalnız mədən və investisiya şirkətləri arasındakı kommersiya razılaşmaları kimi görünür. Lakin strateji baxımdan onlar Qərbin, xüsusilə də ABŞ-ın Mərkəzi Asiyada geoiqtisadi strategiyasının dəyişdiyini göstərir. Əvvəllər böyük dövlətlərin rəqabəti əsasən neft və qaz ehtiyatları üzərində qurulurdusa, indi rəqəmsal iqtisadiyyatın, yüksək texnologiyaların, müdafiə sənayesinin və yaşıl enerjinin sürətli inkişafı nəticəsində kritik minerallar geosiyasi rəqabətin əsas obyektinə çevrilib.

Bu sövdələşmələrin əhəmiyyətini artıran əsas amil onların ABŞ ilə Çin arasında strateji rəqabətin gücləndiyi dövrə təsadüf etməsidir. Son illərdə Çin təkcə nadir torpaq elementlərinin deyil, həm də volfram, litium, molibden, qallium, germanium və sürmə kimi strateji mineralların emalında əsas qlobal oyunçuya çevrilib. Çin bəzi mineralların ixracına məhdudiyyət qoyduqdan sonra ABŞ Çindən kənarda alternativ tədarük zəncirləri yaratmağa çalışır. Bu səbəbdən zəngin mineral ehtiyatlara malik Mərkəzi Asiya Vaşinqtonun iqtisadi təhlükəsizlik strategiyasının əsas hədəflərindən birinə çevrilib.

Tramp ailəsi ilə əlaqəli şirkətlərin Qazaxıstandakı layihələrə daxil olması da bu çərçivədə qiymətləndirilir. Bir çox analitik hesab edir ki, bu yalnız özəl investisiya deyil, ABŞ-ın özəl kapitalının ölkənin geoiqtisadi məqsədləri ilə uzlaşdırılması prosesinin tərkib hissəsidir. Layihənin ABŞ hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilməsi və gələcəkdə Nasdaq vasitəsilə əlavə kapital cəlb etməsi Qərb investisiyalarının Mərkəzi Asiyanın mədən sektoruna daxil olmasını daha da asanlaşdıracaq.

Bu proses eyni zamanda regionda böyük dövlətlər arasındakı qüvvələr balansını dəyişə bilər. Rusiya uzun illər enerji və infrastruktur sahəsində ənənəvi təsirini qoruyub saxlayıb, Çin isə "Bir Kəmər, Bir Yol" təşəbbüsü çərçivəsində regionun əsas xarici investoruna çevrilib. İndi ABŞ da strateji mədən layihələrinə sərmayə qoymaqla mövqeyini gücləndirməyə və Çinin iqtisadi təsirini məhdudlaşdırmağa çalışır.

İqtisadi təhlükəsizlik baxımından da bu dəyişikliklər yalnız mədən sənayesini əhatə etmir. Volfram, nadir torpaq elementləri, qallium, germanium və sürmə raket sistemləri, aerokosmik mühərriklər, elektronika, yarımkeçiricilər, elektromobillər, külək turbinləri və süni intellekt sənayesi üçün əsas xammallardır. Buna görə də onların tədarük zəncirinə nəzarət böyük dövlətlərin milli təhlükəsizliyinin mühüm tərkib hissəsinə çevrilib.

Bu baxımdan Tramp ailəsi ilə bağlı sövdələşmələr Mərkəzi Asiyanın strateji mineral ehtiyatlarına nəzarət uğrunda yeni geoiqtisadi mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Gözlənilir ki, yaxın illərdə bu rəqabət iqtisadi, texnoloji, təhlükəsizlik və siyasi baxımdan daha da genişlənəcək və regionun beynəlxalq əhəmiyyətini artıracaq.

Mərkəzi Asiya ölkələrinin xammal ixracından qurtulmaq yolları
SSRİ dağıldıqdan sonra Mərkəzi Asiya Qərb investisiyalarının əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. ABŞ və Avropa investorları uzun illər ərzində Qazaxıstan və Özbəkistanın mədən sektorunda, eləcə də Qırğızıstanın qızıl hasilatı sənayesində mövqelərini möhkəmləndirə bildilər.

Analitiklərin fikrincə, kritik mineral ehtiyatlar uğrunda qlobal rəqabət getdikcə daha da güclənir. Lakin xarici investorların diqqəti əsasən xammalın çıxarılmasına yönəlib. Halbuki, dərin emal layihələri və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalı region ölkələrində xeyli ləng inkişaf edir. Əgər daxili emal sənayesi yaradılmasa, mineral ehtiyatların böyük hissəsi əlavə dəyər yaradılmadan ixrac olunacaq.

Mərkəzi Asiyanın yerli ekspertləri xəbərdarlıq edirlər ki, əsas təhlükə yerli mədənlərin idarəçiliyinin xarici şirkətlərə verilməsi və eyni zamanda daxili emal sənayesinin inkişaf etməməsidir. Belə olan halda region yenə də xammal ixracına əsaslanan iqtisadi modeldən asılı qalacaq. Xarici investorların marağı əsasən hasilata yönəldiyi üçün sənaye zəncirlərinin yaradılması onların prioriteti deyil və əldə olunan gəlirin böyük hissəsi regiondan kənara çıxacaq.

Bununla yanaşı, son illərdə müəyyən müsbət dəyişikliklər də müşahidə olunur. Qazaxıstan yüksək təmizliyə malik metalların istehsalı, emal sənayesinin inkişafı və yarımkeçiricilər üzrə qlobal istehsal zəncirinə qoşulmaq üçün proqramlar hazırlayıb. Özbəkistan isə xarici investisiyaları emal müəssisələrinin və aşağı mərhələli sənayelərin yaradılması şərti ilə qəbul etməyə başlayıb ki, xammal ixracından asılılıq azalsın.

Bəzi ekspertlər Mərkəzi Asiya ölkələrində mədən qanunvericiliyinin yenilənməsini və geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsini zəruri hesab edirlər. Onların fikrincə, güclü yerli ekspertiza və hüquqi mexanizmlər olmadan iri xarici şirkətlərlə aparılan danışıqlar qeyri-bərabər şərtlərlə nəticələnə bilər və ABŞ öz maraqlarını birtərəfli şəkildə irəli sürə bilər.
Yerli ekspertlər bildirirlər ki, heç kim Avrasiya regionunun təcrid olunmasını istəmir. Lakin beynəlxalq əməkdaşlıq region ölkələrinin uzunmüddətli iqtisadi maraqları nəzərə alınmaqla qurulmalıdır. Əsas prinsip isə yalnız müəyyən qrupların deyil, bütün cəmiyyətin mənafelərinin qorunması olmalıdır.

Nəticə etibarilə, Mərkəzi Asiya ölkələri üçün əsas məsələ təkcə xarici investisiya cəlb etmək deyil, həmin investisiyaların necə idarə olunacağıdır. Əgər hökumətlər mədənlər üzərində nəzarəti qoruyaraq xarici sərmayəni texnologiya transferi, emal sənayesinin inkişafı, kadr hazırlığı və daxili dəyər zəncirinin formalaşdırılması ilə əlaqələndirə bilsələr, mineral ehtiyatlar sənaye inkişafının mühərrikinə çevrilə bilər. Əks halda, investisiyalar yalnız xammalın çıxarılması və ixracı ilə məhdudlaşacaq, xammal yönümlü iqtisadi model və xarici güclərdən asılılıq davam edəcək.

Bu gün Mərkəzi Asiya ölkələri üçün əsas sual yalnız mineral ehtiyatların hasilatı deyil. Əsas məsələ region dövlətlərinin strateji sərvətlər üzərində real nəzarəti qoruyub saxlaya bilməsi, emal sənayesini inkişaf etdirməsi və əlavə dəyəri öz ölkələrində saxlamasıdır.

Nəhayət, məsələ yalnız geosiyasi seçimlərdən ibarət deyil. Burada söhbət region ölkələrinin fundamental iqtisadi maraqlarından gedir. Məhz bu maraqlar Mərkəzi Asiyada balanslı və çoxtərəfli xarici və iqtisadi siyasətin əsasını təşkil etməlidir.
Qonaq müəllif: Ehsan Mühəddiyan.