Omanın xarici işlər naziri: 45 il ərzində yalan dedilər ki, İran bölgə üçün təhdiddir

Omanın xarici işlər naziri Bədr əl-Busaidi Fransanın Le Monde qəzetində dərc olunan məqaləsində Fars körfəzinin təhlükəsizlik strukturunun əsaslı şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsinin vacibliyini vurğulayaraq, "məhdudlaşdırma" siyasətindən (İrana qarşı) imtina edilməsini və bölgənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün inklüziv və ortaq təhlükəsizlik sisteminə keçilməsini təklif edib.

O, məqalənin əvvəlində son müharibənin nəticələrinə toxunaraq bildirib:
"Oman Sultanlığının xalqı və Fars körfəzi bölgəsindəki qonşuları hələ də baş verməsi üçün heç bir əsas olmayan bir müharibənin ağır nəticələrini yaşayırlar."

Əl-Busaidi əlavə edib:
"Ümid edirik ki, həqiqətən də müharibədən sonrakı dövrə qədəm qoymuşuq və sadəcə növbəti qısamüddətli atəşkəslə üz-üzə deyilik."

Omanın xarici işlər naziri xəbərdarlıq edib:
"Əgər müharibə həqiqətən başa çatmayıbsa və kimlərsə ehtiyatsızlıq və düşüncəsizliklə qarşıdurmanı yenidən başlatmaq qərarına gəlsələr, heç olmasa bu hadisələrdən dərs çıxarmalıyıq."

O vurğulayıb:
"Yaxın keçmişə, onun səhvlərinə və yanlış hesablamalarına diqqət yetirmək əvəzinə, baxışlarımızı gələcəyə yönəltməliyik."
Əl-Busaidi Hörmüz boğazı ilə bağlı davam edən danışıqlara toxunaraq bildirib ki, hazırda bu strateji su yolunda gəmiçilik azadlığını uzunmüddətli təmin edəcək mexanizmlərin yaradılması üçün mürəkkəb danışıqlar aparılır.

O qeyd edib ki, Oman Sultanlığının İran və Hörmüz boğazından istifadə edən beynəlxalq ictimaiyyətlə birlikdə beynəlxalq hüquqa əsaslanan, davamlı və praktik mexanizmlərin hazırlanması istiqamətində "xüsusi məsuliyyəti" var.

Nazir bildirib ki, beynəlxalq ictimaiyyət bu danışıqların uğur qazanmasına ehtiyac duyur. Çünki Hörmüz boğazında gəmiçilik azadlığı dünya iqtisadiyyatının əsas sütunlarından biridir.
Bununla yanaşı o vurğulayıb ki, Hörmüz boğazı məsələsi daha fundamental problemlərə diqqət yetirməyə mane olmamalıdır və əlavə edib:
"Etiraf etməliyik ki, Hörmüz boğazı daha böyük mənzərənin yalnız bir hissəsidir və həmin mənzərə də ciddi diqqət tələb edir."

İranın məhdudlaşdırılması siyasəti yalan üzərində qurulub
Əl-Busaidi daha sonra 1979-cu ildən bəri Fars körfəzinin təhlükəsizlik strukturunu təhlil edərək yazıb:
"Fars körfəzinin təhlükəsizliyi 'məhdudlaşdırma' kimi tanınan siyasət əsasında formalaşdırılıb."
Onun sözlərinə görə, bu siyasətin məntiqi İranın guya mövcudluq xarakterli təhlükə yaratdığı iddiası əsasında Fars körfəzini və Qərbin maraqlarını müdafiə etmək idi.

O vurğulayıb:
"Bu məntiqin əsas problemi ondan ibarətdir ki, İran əslində heç vaxt belə mövcudluq xarakterli təhlükə olmayıb."
Nazir əlavə edib ki, son onilliklər ərzində böyük maliyyə xərcləri hesabına bölgə ölkələrinin müdafiə büdcələri həddindən artıq artırılıb, ABŞ-ın Fars körfəzindəki hərbi bazaları genişləndirilib və qabaqlayıcı uzaqmənzilli hərbi mövcudluq gücləndirilib. Lakin bütün bunlar nəticədə çox az real nailiyyət verib.

Əl-Busaidi bildirib:
"Son müharibə göstərdi ki, məhdudlaşdırma siyasəti əslində bir mifdən başqa bir şey deyil."
O əlavə edib ki, bu həqiqət artıq əvvəllər 45 ildən çox müddətdə bu bahalı siyasəti qaçılmaz hesab edənlərin çoxu tərəfindən də qəbul edilir.

Təl-Əviv bölgənin əsas təhlükəsidir
Əl-Busaidi daha sonra vurğulayıb:
"Fars körfəzinin təhlükəsizliyinə yönəlmiş ən böyük təhdidlər bölgənin daxilindən deyil, bölgədən kənarda, xüsusilə də Təl-Əvivdə qəbul edilən qərarlardan və həyata keçirilən addımlardan qaynaqlanır."

O əlavə edib:
"Bu reallıq artıq açıq şəkildə üzə çıxıb."
Nazir sual edib ki, bu yeni anlayış Fars körfəzinin gələcək təhlükəsizlik sistemi üçün hansı nəticələri doğuracaq və bölgənin ümumi təhlükəsizlik mənzərəsinə necə yanaşılmalıdır.
O bildirib ki, Fars körfəzinin sahilində yerləşən səkkiz ölkə — Oman, Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının beş üzvü, eləcə də İraq və İran — bu bölgənin əsas ölkələridir və müxtəlif dövrlərdə məhdudlaşdırma siyasətinin və hərbi müdaxilələrin hədəfinə çevriliblər.
Əl-Busaidi qeyd edib ki, bütün bu səkkiz ölkənin həyati milli maraqları var və məsuliyyətləri və prioritetləri fərqli olsa da, onların hamısı Fars körfəzinin ortaq təhlükəsizliyinə görə məsuliyyət daşıyırlar.

O vurğulayıb:
"Bu ölkələrin hamısı yeni təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılması prosesinin iştirakçısı olmalı, onun yaradılmasına töhfə verməli və ortaq məsuliyyət daşımalıdır."
Nazir bildirib ki, bu yol ciddi və bəlkə də çətin danışıqlar tələb edir. Çünki mürəkkəb suallar cavablandırılmalı, praktik qərarlar isə geniş məsləhətləşmələr əsasında qəbul edilməlidir.
Onun sözlərinə görə, əsas məsələlərdən biri köhnə təsəvvürlərdən imtina edərək müəyyən etməkdir ki, hansı tərəfdaşlıqlar həqiqətən də Fars körfəzi sahilində yerləşən səkkiz ölkənin və beynəlxalq ictimaiyyətin təhlükəsizlik ehtiyaclarını təmin edə bilər, hansıları isə əksinə, yeni zəifliklər yarada bilər.
Əl-Busaidi əlavə edib ki, bu proses, ən azı, dost və güclü müttəfiqlərlə, xüsusilə də ABŞ ilə münasibətlərin açıq şəkildə yenidən qiymətləndirilməsini tələb edir.

ABŞ ilə münasibətlər yenidən tənzimlənməlidir
Nazir qeyd edib ki, bu qiymətləndirmə ABŞ ilə münasibətlərin kəsilməsi demək deyil. Çünki bu münasibətlər dərin tarixi əsaslara malikdir və gələcəkdə də dəyərli əməkdaşlıq imkanları yarada bilər. Lakin son müharibənin ortaya çıxardığı strateji reallıqlara uyğun olaraq onların yenidən tənzimlənməsi zəruri görünür.

O daha sonra sual edib:
"Əgər inklüzivlik prinsipi regional təhlükəsizlik sisteminin əsası kimi məhdudlaşdırma siyasətini əvəz edəcəksə, ABŞ kimi dost ölkələr bundan sonra daha müsbət və daha uyğun hansı rolu oynaya bilərlər?"

Məqalənin sonunda Əl-Busaidi vurğulayıb ki, bu müzakirələr ilk növbədə Fars körfəzi ölkələrinə aiddir. Lakin Fars körfəzini ətraf geosiyasi mühitdən ayırmaq mümkün deyil və bölgənin coğrafi reallıqları ilə logistika tələbləri də nəzərə alınmalıdır.

O əlavə edib ki, indiyədək kifayət qədər diqqət yetirilməyən məsələlərdən biri Hind okeanının şimal-qərb bölgəsidir. Bu ərazi mühüm strateji limanları və dəniz yollarını özündə birləşdirir və müxtəlif marşrutlarla Fars körfəzi ölkələrinin infrastrukturuna bağlıdır.

Omanın xarici işlər naziri sonda yazıb:
"Bu müharibə bir faciədir. BMT-nin icazəsi olmadan başlanan və rəsmi şəkildə elan olunan məqsədlərinin heç birinə nail olmayan bir müharibə. Lakin əgər bu müharibə nəticə etibarilə Fars körfəzində 'məhdudlaşdırma siyasəti' mifinin dəfn olunmasına səbəb olarsa, onda gələcəyə ümid etmək olar; daha ədalətli, daha realist və daha səmərəli bir təhlükəsizlik sisteminin formalaşacağına və bunun da yarım əsrə yaxın davam edən strateji səhvləri düzəldəcəyinə ümid etmək mümkündür."