Bədəxşan – Taliban əleyhinə mübarizənin yeni cəbhəsi

Əfqanıstanın şimal-şərqində yerləşən Bədəxşan vilayəti yenidən ölkənin ən mühüm təhlükəsizlik problemlərinin və Taliban əleyhinə fəaliyyətlərin əsas mərkəzlərindən biri olub. Yerli mənbələrin yaydığı məlumatlara görə, yeni yaradılmış "Vətən Döyüşçüləri Cəbhəsi" qəfil əməliyyat nəticəsində Yəftəl Pəyin rayonunun inzibati mərkəzini bir neçə saat ərzində nəzarətə götürə bilib.
Məlumata əsasən, qrupun üzvləri rayon mərkəzinə daxil olduqdan sonra inzibati binaları ələ keçirib, Taliban bayrağını rayon rəhbərliyinin binasından endirərək öz bayraqlarını qaldırıblar. Taliban əlavə qüvvələr göndərərək bölgəyə yenidən nəzarəti bərpa etsə də, təhlükəsizlik ekspertlərinin fikrincə, bu hadisə 2021-ci ildə Talibanın hakimiyyətə qayıdışından sonra ölkənin şimalında üzləşdiyi ən ciddi çağırışlardan biri hesab olunur.
Bu hadisə Talibanın son dörd il ərzində bütün Əfqanıstana tam nəzarət etdiyini və silahlı müxalifətin ciddi şəkildə zəiflədiyini iddia etdiyi bir vaxtda baş verib. Lakin Bədəxşandakı son hadisələr göstərir ki, dağlıq və sərhəd bölgələrində Taliban əleyhdarları hələ də təşkilatlanmaq, yeni qüvvələr cəlb etmək və gözlənilməz əməliyyatlar həyata keçirmək imkanlarını qoruyub saxlayırlar.

Bədəxşan – strateji əhəmiyyətə malik vilayət
Bədəxşan Əfqanıstanın ən mühüm strateji vilayətlərindən biridir. Vilayət şimalda Tacikistan, şərqdə Vəxan dəhlizi vasitəsilə Çin, cənubda isə Pakistanla həmsərhəddir.
Bu coğrafi mövqe Bədəxşanı ölkənin ən həssas bölgələrindən birinə çevirir. Çünki vilayət Əfqanıstanın Mərkəzi Asiya və Çinlə əlaqə qapısı hesab olunur və burada baş verən istənilən təhlükəsizlik problemi regional sərhədləri aşan nəticələr doğura bilər.
Bədəxşan iqtisadi baxımdan da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada lazurit, yaqut, qızıl, gümüş və digər qiymətli daşların zəngin yataqları mövcuddur. Bu mədənlər uzun illər silahlı qrupların, yerli komandirlərin və müxtəlif Əfqanıstan hökumətlərinin mühüm gəlir mənbələrindən biri olub. Buna görə də Bədəxşana nəzarət yalnız təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də iqtisadi maraqlar və təbii sərvətlər uğrunda rəqabətlə bağlıdır.

Nisbi sabitlikdən yenidən qeyri-sabitliyə
Ötən illərdə Bədəxşan uzaq yerləşməsi, dağlıq relyefi və seyrək əhalisi səbəbindən Əfqanıstanın bir çox vilayətləri ilə müqayisədə daha sakit bölgələrdən biri hesab olunurdu. Xarici qüvvələrin ölkədə olduğu dövrdə də burada silahlı qrupların fəaliyyəti mövcud idi, lakin Helmand, Qəndəhar və ya Nəngərhar kimi vilayətlərlə müqayisədə toqquşmalar daha məhdud idi.
Taliban 2021-ci ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra vilayətdə tam nəzarəti təmin etməyə çalışsa da, son aylarda müxalif silahlı qrupların fəallaşmasının əlamətləri getdikcə daha aydın görünməyə başlayıb. Müxtəlif bölgələrdə partizan hücumları, gecə əməliyyatları və silahlı qarşıdurmalar artıb. İndi isə Yəftəl Pəyin rayon mərkəzinin müvəqqəti ələ keçirilməsi bu prosesin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

Yəftəl Pəyin rayonunun müvəqqəti ələ keçirilməsi
Əfqanıstan xəbər mənbələrinin məlumatına görə, Talibanın hakimiyyətə qayıdışından sonra ilk dəfə olaraq silahlı müxalif qüvvələr Yəftəl Pəyin rayon mərkəzini müəyyən müddət nəzarətdə saxlaya biliblər.
Yerli mənbələr bildirirlər ki, "Vətən Döyüşçüləri Cəbhəsi" rayon mərkəzinə daxil olduqdan sonra dövlət binalarını nəzarətə götürüb və Taliban bayrağını endirib.
Hadisədən sonra Taliban qonşu vilayətlərdən Bədəxşana əlavə qüvvələr göndərib. Məlumatlara əsasən, döyüş bölmələri ilə yanaşı, kəşfiyyat və xüsusi təyinatlı qüvvələr də müxalifətin fəaliyyətinin genişlənməsinin qarşısını almaq məqsədilə bölgəyə yerləşdirilib.
Taliban bir neçə saat sonra əlavə qüvvə və texnika hesabına bölgəyə nəzarəti bərpa etsə də, bu qısamüddətli əməliyyat həm hərbi, həm də informasiya baxımından böyük əhəmiyyət daşıyıb. Hadisə göstərib ki, Taliban əleyhdarları hələ də bu hərəkatın inzibati mərkəzlərini hədəfə almaq və onları qısa müddətə də olsa nəzarətə götürmək imkanına malikdirlər.
Əfqanıstanın təhlükəsizlik mənbələri bildirirlər ki, Taliban Yəftəl Pəyin əməliyyatının uğurunun ölkənin şimalında fəaliyyət göstərən digər müxalif qrupları da fəallaşdıra biləcəyindən narahatdır. Buna görə də hərəkat bölgədə hərbi mövcudluğunu gücləndirməyə çalışır.

Taliban daxilində fikir ayrılıqları
Silahlı qarşıdurmaların artması ilə paralel olaraq Taliban komandirləri arasında fikir ayrılıqları barədə də məlumatlar yayılıb.
Talibana yaxın mənbələrin Əfqanıstan KİV-lərinə verdiyi məlumata görə, Bədəxşana geniş miqyasda qüvvə göndərilməsi bəzi yerli komandirlər tərəfindən tənqid olunur.
Bu mənbələr bildirirlər ki, əsas fikir ayrılığı vilayətin təhlükəsizliyinin idarə olunması, müxalifətlə mübarizə üsulları və yeni komandirlərin təyin edilməsi ilə bağlıdır. Yerli komandirlər hesab edirlər ki, təhlükəsizlik qərarları Kabuldakı rəhbərlik tərəfindən sahədəki real vəziyyət nəzərə alınmadan qəbul edilir və bu da yerli qüvvələr arasında narazılığa səbəb olur.

Bədəxşan niyə Taliban üçün bu qədər vacibdir?
Bədəxşan yalnız sərhəd vilayəti deyil, bir neçə baxımdan Taliban üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Əvvəla, vilayətin Tacikistanla uzun sərhədi var. Tacikistan son illərdə Talibanla gərgin münasibətlər saxlayıb və bu hərəkatın bəzi müxaliflərinə sığınacaq verib.
İkincisi, Vəxan dəhlizi Əfqanıstanı Çinlə birləşdirir və Pekin həm iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi, həm də radikal qrupların fəaliyyətinin qarşısının alınması baxımından bu marşrutun təhlükəsizliyinə böyük önəm verir.
Digər tərəfdən, Bədəxşanın zəngin faydalı qazıntıları Taliban üçün mühüm gəlir mənbələrindən biri hesab olunur və burada yaranacaq qeyri-sabitlik həmin resursların çıxarılması və daşınmasını çətinləşdirə bilər.
Bundan əlavə, bölgənin dağlıq relyefi silahlı qrupların fəaliyyətini və partizan müharibəsini asanlaşdırır ki, bu da istənilən hakimiyyət üçün tam nəzarəti çətinləşdirir.

Son hadisələrin mümkün nəticələri
Bədəxşandakı son hadisələr göstərir ki, bu vilayət nisbətən sakit bölgədən Əfqanıstanın ən mühüm təhlükəsizlik cəbhələrindən birinə çevrilib.
Bir rayon mərkəzinin müvəqqəti ələ keçirilməsi, silahlı qrupların fəallaşması, Talibanın geniş hərbi qüvvə göndərməsi və təşkilat daxilində fikir ayrılıqları barədə yayılan məlumatlar ölkənin şimalındakı təhlükəsizlik vəziyyətinin daha da mürəkkəbləşdiyini göstərir.
Mövcud proses davam edərsə, Bədəxşan Talibanla bu hərəkatın silahlı müxalifləri arasında əsas qarşıdurma meydanlarından birinə çevrilə bilər. Bu isə təkcə Əfqanıstanın şimalının deyil, həm Tacikistanla sərhəd bölgələrinin, həm də strateji əhəmiyyət daşıyan Vəxan dəhlizinin sabitliyinə təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən bir çox ekspert hesab edir ki, bu gün Bədəxşanda baş verənlər sadəcə lokal qarşıdurma deyil, Talibanın Əfqanıstanın şimalında qarşılaşacağı yeni təhlükəsizlik mərhələsinin başlanğıcı ola bilər.

Mənbə: Əl-Vəqt