Mərkəzi Asiyada sionist rejimin nüfuzunun qeyri-müəyyən perspektivi; İqor Pankratenkonun təhlili

Tarix elmləri doktoru və Rusiyanın Strateji Qiymətləndirmə və Proqnozlar Mərkəzinin aparıcı eksperti İqor Pankratenko Mərkəzi Asiyada baş verən geosiyasi prosesləri diqqətlə izləyən analitiklərdəndir. Onun və Rusiya araşdırma mərkəzlərindəki həmkarlarının fikrincə, Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Mərkəzi Asiya böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilib.
Rusiya bu regionun ənənəvi gücü kimi Mərkəzi Asiyanı həmişə özünün strateji "yaxın xarici" hesab edib və burada hər hansı xarici təsiri milli təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid kimi qiymətləndirib. Lakin Ukrayna müharibəsi və Moskvanın hərbi və maliyyə imkanlarının zəifləməsi sionist rejim də daxil olmaqla digər oyunçular üçün yeni imkanlar yaradıb.
Sionist rejimin Mərkəzi Asiyaya nüfuz etməkdə əsas məqsədi sadəcə iqtisadi əlaqələri genişləndirmək deyil. Bu siyasət daha çox "Yeni Periferiya Strategiyası" (New Peripheral Strategy) çərçivəsində qiymətləndirilir.
1950-ci illərə gedib çıxan bu doktrinaya əsasən, sionist rejim Qərbi Asiyada təcrid vəziyyətini ərəb olmayan dövlətlər və ərəb dünyasının ətrafındakı mülayim müsəlman cəmiyyətləri ilə əməkdaşlıq etməklə aradan qaldırmağa çalışır. Yeni mərhələdə Mərkəzi Asiya və Qafqaz bu strategiyanın əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur.
Bu bölgədə sionist rejimin əsas strateji hədəfləri bunlardır:

• İranın şimal və şərqində müttəfiqlər şəbəkəsi yaratmaqla onun regional təsirini məhdudlaşdırmaq;
  kənd təsərrüfatı, su idarəçiliyi, kibertəhlükəsizlik və bərpa olunan enerji sahələrində iqtisadi və texnoloji əməkdaşlığı genişləndirmək;
  müsəlman ölkələri ilə dost münasibətləri artırmaq vasitəsilə beynəlxalq legitimliyini gücləndirmək.

Bu siyasətin nəticəsi olaraq bölgədə İranla gizli rəqabət formalaşır. Bəzi analitiklər bunu Mərkəzi Asiyada "soyuq müharibə" adlandırırlar. Bu qarşıdurma döyüş meydanlarında deyil, kəşfiyyat şəbəkələri, ticarət dəhlizləri və iqtisadi layihələr müstəvisində davam edir.
Rusiyanın və Mərkəzi Asiya ölkələrinin bu nüfuza münasibəti xəbərdarlıq, praqmatizm və çoxvektorlu siyasətin qarışığından ibarətdir.
Moskva sionist rejimin fəaliyyətini diqqətlə izləyir və bunu Türkiyə ilə ABŞ-ın bölgədə artan təsiri kontekstində qiymətləndirir.
Eyni zamanda Qazaxıstan başda olmaqla Mərkəzi Asiya ölkələri "çoxvektorlu xarici siyasət" yürüdürlər. Bu siyasət bütün böyük güclərlə əməkdaşlıq etməyi, lakin heç bir geosiyasi blok qarşısında öhdəlik götürməməyi nəzərdə tutur.
Qazaxıstanın 2025-ci ilin noyabrında İbrahim Razılaşmalarına qoşulması bu siyasətdə dönüş nöqtəsi hesab olunur. Bu addım anti-İran və ya anti-Türkiyə ittifaqına qoşulmaqdan daha çox Vaşinqton və Moskvaya verilən strateji siqnal kimi qiymətləndirilir və Astananın Kremlin təsirindən getdikcə daha çox müstəqilləşdiyini göstərir.
Qazaxıstan üçün bu razılaşmalara qoşulma böyük siyasi xərc yaratmır. Çünki ölkə 1992-ci ildən İsraillə diplomatik münasibətlər saxlayır. Bununla yanaşı, bu addım ABŞ investisiyalarını cəlb edə, Vaşinqtonun siyasi dəstəyini gücləndirə və Rusiyanın təzyiqləri qarşısında Astananın manevr imkanlarını artıra bilər.
Ekspertlərin fikrincə, bu qərar əslində İsrail, İran və ya Qərbi Asiya ilə bağlı deyil. Bu, Astananın əsas xarici siyasət məqsədinə – böyük güclər arasında bölünən dünyada suverenliyini və müstəqil qərarvermə imkanlarını qorumağa yönəlmiş strateji manevrdir.
Mərkəzi Asiyada İsrailin gələcək nüfuzunun perspektivləri isə ümumi geosiyasi proseslərlə paralel şəkildə hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Bir tərəfdən, texnologiya və investisiya imkanları hesabına region ölkələrinin etimadını qazanması onun etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini möhkəmləndirib. Buna görə də gələcəkdə Özbəkistan kimi digər ölkələrin də İbrahim Razılaşmalarına qoşulması istisna edilmir.
Digər tərəfdən isə Mərkəzi Asiya ölkələrinin İran, Rusiya və Qərb arasında qorumağa çalışdığı həssas balans istənilən ciddi siyasi və ya təhlükəsizlik böhranı, xüsusilə İranla sionist rejim arasında gərginliyin kəskin artması nəticəsində pozula bilər.
Pankratenko kimi rus ekspertlərinin fikrincə, "Əgər İran dağılarsa, yaranacaq təhlükəsizlik boşluğu Mərkəzi Asiyanı regiona prioritet kimi deyil, Moskva və Pekinə qarşı təzyiq vasitəsi kimi baxan oyunçuların təsirinə açıq vəziyyətə gətirə bilər."
Bununla belə, görünən odur ki, Rusiyanın Mərkəzi Asiya üzərindəki mütləq üstünlüyü dövrü başa çatır. Region artıq regional və qlobal güclər arasında mürəkkəb və çoxqatlı geosiyasi rəqabət meydanına çevrilir və bu prosesdə sionist rejim özünün periferiya strategiyasına əsaslanaraq əvvəlkindən daha fəal rol oynamağa çalışacaq.

Mənbə: Əl-Vəqt.