Helium böhranı: Çip sənayesi və süni intellekt üçün təhlükə

İran İslam Respublikasının Hörmüz boğazını bağlaması qlobal təchizat zəncirinə ciddi təsir göstərib; xüsusilə helium təchizatına. Əsasən dekorativ şarlarla tanınan bu qaz əslində yarımkeçirici sənayesi və süni intellekt infrastrukturu üçün ən həyati xammallardan biridir. Qətərin yeganə helium ixrac marşrutunun bağlanması qlobal helium təchizatının təxminən üçdə birini dövriyyədən çıxarıb.
Bu səssiz fəlakətin miqyasını anlamaq üçün böhranın bir-biri ilə əlaqəli dörd aspektinə nəzər salmaq kifayətdir. Birincisi, hərbi hücumlar Ras Laffan obyektlərini təmiri illərlə davam edə biləcək «zamanlı bomba»ya çevirib. Eyni zamanda, hər birinin dəyəri təxminən 1 milyon dollar olan onlarla kriogen maye helium konteyneri Fars körfəzi sularında buxarlanmaqda və hər keçən gün məhv olmaq həddinə yaxınlaşmaqdadır.
Bununla yanaşı, dünyanın iki əsas çip istehsalı mərkəzi olan Cənubi Koreya və Tayvan bu həyati maddədən o qədər asılı vəziyyətə düşüblər ki, boğazın açılmasında hər saatlıq gecikmə onların istehsal xətlərinin dayanması ilə bağlı həyəcan siqnalını gücləndirir.
Nəhayət, bu böhran yalnız yarımkeçirici zavodları ilə məhdudlaşmır. Süni intellektin sürətli inkişafı və tələbatın kəskin artması fonunda helium yeni bir dar boğaza çevrilib və gələcəyin texnologiyalarında innovasiyanın sürətini illərlə geriyə ata bilər. Aşağıda qlobal təchizat zəncirindəki bu dörd kritik həlqəni təhlil edirik:
1. Qətərin Ras Laffan kompleksi; illərlə davam edə biləcək iflic
Qətərin şimal-şərqində yerləşən Ras Laffan sənaye kompleksi dünyanın ən böyük mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) istehsalı müəssisəsi və ölkənin əsas helium istehsal mərkəzidir. 2 mart 2026-cı ildə dövlətə məxsus QatarGas şirkəti İranın pilotsuz uçuş aparatlarının hücumlarından sonra LNG və helium da daxil olmaqla «yan məhsulların» istehsalını dayandırdı və iki gün sonra fors-major elan etdi.
Sonrakı günlərdə hücumlar daha da intensivləşdi. Ras Laffan kompleksi 12 saatdan az müddət ərzində iki dəfə raket hücumuna məruz qaldı. QatarGas obyektlərə dəyən zərərin «genişmiqyaslı» olduğunu və təmir üçün illərlə vaxt tələb olunacağını bildirdi.
Qətər hökumətinin açıqlamasına əsasən, obyektlərin tam təmiri 3-5 il çəkəcək. Pulsar Helium şirkətinin rəhbəri Cliff Cain də təsdiqləyib ki, qlobal helium təchizatının təxminən 33 faizi ən azı qarşıdakı 3-5 il ərzində dövriyyədən çıxacaq. Hətta ən optimist ssenaridə belə, QatarGas illik helium ixracının 14 faiz azalacağını proqnozlaşdırıb.
Ras Laffan ildə təxminən 2,4 milyard kub fut helium istehsal edirdi ki, bu da dünya üzrə ümumi istehsalın təxminən üçdə birinə bərabər idi. Obyektin fəaliyyətini dayandırması nəticəsində hər ay təxminən 5,2 milyon kubmetr helium qlobal bazardan çıxarılır.
Böhranın başlanmasından bəri heliumun spot qiyməti iki dəfə artıb. Analitiklər hesab edirlər ki, təchizatdakı pozuntu 60-90 gün davam edərsə, xüsusilə uzunmüddətli müqavilələri olmayan alıcılar üçün qiymətlər daha 25-50 faiz arta bilər.
2. Fars körfəzində ilişib qalan 200 maye helium konteyneri
İstehsalın dayandırılmasından əlavə, Hörmüz boğazının bağlanması Fars körfəzində maye helium daşıyan 200 xüsusi konteynerin ilişib qalmasına səbəb olub. Bu konteynerlər yüklənmə zamanı mütləq sıfıra yaxın temperaturadək, yəni mənfi 269 dərəcəyə qədər soyudulur. Lakin hər keçən gün gecikmə onların tədricən isinməsinə səbəb olur.
Hər bir konteynerdə təxminən 41 000 litr maye helium yerləşir. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, bu qaz 35-48 gün ərzində tədricən buxarlanaraq yox ola bilər. Başqa sözlə, bu yüklərin keçməsinə icazə verilməsə, helium qaza çevrilərək atmosferə yayılacaq və həmişəlik itiriləcək.
Bu xüsusi konteynerlərin hər birinin dəyərinin təxminən 1 milyon dollar olduğu təxmin edilir. Heliumun özünün itirilməsi ilə yanaşı, konteynerlərin ilişib qalması qlobal miqyasda helium daşıma qablarının ciddi çatışmazlığına səbəb olub. Çünki bu yüksək texnologiyalı çənlərin istehsalı həm uzun vaxt, həm də böyük xərc tələb edir.
3. Cənubi Koreyanın 65 faizi, Tayvanın isə 69 faizi Qətər heliumundan asılıdır
Fitch Ratings-in hesabatına əsasən, çip istehsal edən ölkələr arasında Cənubi Koreya helium böhranına ən həssas iqtisadiyyat hesab olunur. Ölkə 2025-ci ildə idxal etdiyi heliumun təxminən 64,7 faizini Qətərdən əldə edib.
Tayvan da Qətər heliumundan ciddi şəkildə asılıdır. Hesablamalara görə, bu ölkə 2024-cü ildə helium tələbatının təxminən 69 faizini Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrindən, əsasən də Qətərdən təmin edib.
Bununla belə, mövcud böhran təchizat modelinin sürətlə dəyişməsinə səbəb olub. 2026-cı ilin ilk yarısında:

• Qətərin Tayvanın helium təchizatındakı payı təxminən 88 faizdən 30 faizə düşüb.
  Cənubi Koreyada Qətərin payı 55 faizdən təxminən 34 faizə enib.

Baş qərargahları Cənubi Koreyada yerləşən və dünya yaddaş çiplərinin üçdə ikisini təmin edən Samsung və SK Hynix bu böhrana ciddi şəkildə məruz qalırlar. Reuters-in məlumatına görə, bu şirkətlərin 4-6 aylıq helium ehtiyatı var.
Xüsusilə SK Hynix NVIDIA-nın hər bir GPU-sunda istifadə olunan yüksək ötürmə qabiliyyətli yaddaş (HBM) çiplərinin 62 faizini istehsal edir.
4. Çip sənayesində heliumun 10-15 faizlik payı və süni intellektlə artan tələbat
Helium yarımkeçiricilərin istehsalının bir neçə mühüm mərhələsində həyati rol oynayır:

1. Aşındırma (etching) prosesi zamanı silikon vaferlərin soyudulması;
   Ən qabaqcıl çiplərdə istifadə olunan ekstremal ultrabənövşəyi (EUV) litoqrafiya avadanlıqlarının soyudulması;
   Sızmaların aşkarlanması və çip istehsalı zavodlarında ultra-təmiz mühitin yaradılması.

Helium mənfi 269 dərəcə Selsi temperaturu ilə məlum olan ən soyuq maye kimi həssas avadanlıqlardan istiliyin sürətlə uzaqlaşdırılmasında əvəzsiz rol oynayır.
Sənaye hesablamalarına görə, yarımkeçirici istehsalçılarının qlobal helium tələbatı 2035-ci ilə qədər beş dəfədən çox artacaq. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu tətbiqlərdə heliumu tam əvəz edə biləcək başqa qaz yoxdur. Kifayət qədər helium olmadıqda çip istehsalı yavaşlayır, bahalaşır və məhsuldarlıq azalır.
Corctaun Universitetinin İnformasiya Təhlükəsizliyi və Texnologiya Mərkəzinin analitiki Jacob Feldgoise vurğulayıb ki, helium süni intellekt modellərində istifadə olunan ən qabaqcıl çiplərin istehsalı üçün zəruridir. Helium olmadan yarımkeçirici istehsalı yavaşlayır; yarımkeçiricilər olmadan isə süni intellekt, qabaqcıl istehsal və rəqəmsal iqtisadiyyat zərər görür.
Qətər helium böhranı qlobal yarımkeçirici təchizat zəncirindəki gizli «boğulma nöqtəsini» üzə çıxarıb. Üç amilin – Ras Laffanda istehsalın dayandırılması (3-5 illik təmir perspektivi), Fars körfəzində 200 konteynerin ilişib qalması (35-48 günlük zaman pəncərəsi) və Cənubi Koreya ilə Tayvanın Qətər heliumundan ciddi asılılığı – birləşməsi mükəmməl fırtına yaradıb.
Asiyalı alıcılar sürətlə ABŞ-dan təchizata yönəlsələr də, bu dəyişiklik həm baha başa gəlir, həm də Qətər obyektlərinin fəaliyyətinin dayanması nəticəsində yaranan boşluğu tam doldura bilmir.
Süni intellektin inkişafı ilə yarımkeçirici sənayesində helium tələbatının sürətlə artdığını nəzərə alsaq, bu böhran qarşıdakı illərdə süni intellekt sahəsində innovasiyanın sürətinə ciddi təsir göstərə bilər.