Suriya – Türkiyə və İsrail arasında qarşıdurma meydanı

Çərşənbə axşamı səhər saatlarında İsrail rejimi Suriyanın şimal-qərbində, İdlib vilayətində yerləşən Əbu Zuhur hava bazasına hava zərbələri endirib. Məlumatlara görə, hücum zamanı bazanın uçuş-enmə zolağı və anbar infrastrukturu hədəfə alınıb. Sözügedən baza Türkiyə sərhədindən cəmi 70 kilometrə yaxın məsafədə yerləşir.
Reuters agentliyi hərbi mənbəyə istinadən bildirib ki, baza 2024-cü ildə Suriyanın keçmiş prezidenti Bəşər Əsəd hökumətinin devrilməsindən sonra «Yeni Suriya ordusu»nun təlim mərkəzi kimi istifadə edilib.
«Suriya İnsan Haqları Müşahidəçiləri»nin məlumatına görə, hücum Türkiyədən olan hərbi heyətin həmin hava limanına səfərindən sonra həyata keçirilib. Böyük Britaniyada yerləşən bu qurum səfərin bazanın yenidən fəaliyyətə qaytarılması istiqamətində aparılan hazırlıqların bir hissəsi olduğunu bildirib.
Suriya mediasının məlumatına əsasən, hücumlar bazanın infrastrukturuna ziyan vursa da, insan itkisinə səbəb olmayıb.
Bu hadisə Suriyada Əhməd əş-Şəra, yaxud Əbu Məhəmməd əl-Culani kimi tanınan hakimiyyətin ən böyük regional himayədarı olan Türkiyə ilə İsrail rejimi arasında onsuz da artmaqda olan gərginliyin daha da yüksəlməsinə səbəb olub.

Qəbul edilməyən hakimiyyət
Bəşər Əsəd hökumətinin devrilməsindən sonra İsrail rejimi Suriyaya yüzlərlə hava zərbəsi endirib, ölkənin hərbi infrastrukturunun böyük hissəsini sıradan çıxarıb və qüvvələrini BMT-nin nəzarətində olan bufer zonaya yerləşdirib.
Sözügedən zona 1974-cü ildən İsrail və Suriya qüvvələrini İsrailin işğalı altında olan Colan yüksəkliklərində bir-birindən ayırırdı.
İsrail ordusu həmçinin mütəmadi olaraq Suriya ərazisinin daha dərinliklərinə daxil olub.
İsrail rəsmiləri bildiriblər ki, qüvvələrini özlərinin müəyyən etdiyi «təhlükəsizlik zonası» çərçivəsində Suriyanın cənubunda saxlamaq niyyətindədirlər. Təl-Əviv bununla sərhədləri yaxınlığında yeni təhlükəsizlik təhdidlərinin yaranmasının qarşısını almağa çalışdığını iddia edir.
İsrail bildirir ki, İdlibə endirilən zərbələrin məqsədi Türkiyənin bu bazada hərbi mövcudluq yaratmasının qarşısını əvvəlcədən almaq olub. Türkiyə isə İsrailin bu arqumentini «qəbuledilməz» adlandıraraq Təl-Əvivi hücum üçün bəhanə axtarmaqda ittiham edib.
Bu addımlar, hərbi müstəvidə olsa da, Dəməşqin tam sükutu ilə qarşılanıb. Lakin aydın olan budur ki, İsrail uzun illərdir davam etdirdiyi siyasətə uyğun olaraq, Yaxın Şərqdə, o cümlədən hazırda Suriyada güclü, vahid və mərkəzləşdirilmiş dövlətin formalaşmasını istəmir.

İki ABŞ müttəfiqinin qarşıdurma ehtimalı
Vaşinqtonda yerləşən «Brookings» İnstitutunun eksperti Aslı Aydıntaşbaş İsrailin Əbu Zuhur bazasına son hücumunu şərh edərkən Deutsche Welle-yə bildirib: «Bu, həqiqətən də diqqətçəkən və təhlükəli hadisə idi. İsrail qırıcılarının Türkiyə sərhədinə bu qədər yaxınlaşması ilk dəfə baş verir».
O əlavə edib: «Bu hadisə Türkiyə ilə İsrail arasında rəqabətin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Onlar təhlükəli şəkildə elə bir vəziyyətə yaxınlaşırlar ki, regional rəqabət birbaşa düşmənçiliyə çevrilə bilər».
Türkiyə məsələləri üzrə ekspert qeyd edib: «Məncə, İsrail açıq şəkildə qırmızı xətlər müəyyənləşdirir. İsrail Türkiyənin Suriyada hərbi baza yaratmasını istəmir. Hətta yeni Suriya hökuməti Türkiyədən hərbi qüvvələrin hazırlanması və ya bu ölkədə baza yaradılması üçün yardım istəsə belə».
Ekspert əlavə edib: «İşin ironik tərəfi odur ki, onlar ABŞ-ın ən yaxın müttəfiqləri sırasındadır. Türkiyə NATO üzvüdür, İsrail isə ABŞ-ın son dərəcə yaxın müttəfiqidir».
Bu arada İsrail rejiminin hərbi məsələlər üzrə naziri İsrael Kats «X» sosial şəbəkəsində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana xəbərdarlıq edərək Ankaranı Suriyada «təhlükəli macəralara» sürükləməməyə və «İsrailin özünü müdafiə etmək əzmini» sınamamağa çağırıb.

NATO məsələsi
Türkiyə NATO üzvüdür və «kollektiv müdafiə» Şimali Atlantika Müqaviləsinin əsas prinsiplərindən biridir. Müqavilənin 5-ci maddəsinə əsasən, üzv dövlətlərdən birinə qarşı silahlı hücum bütün üzvlərə qarşı hücum kimi qiymətləndirilir və digər üzvlərin həmin dövlətə yardım göstərməsi öhdəliyini yaradır.
Bu maddəyə əsasən, yardım silahlı qüvvələrdən istifadəni nəzərdə tuta və ya nəzərdə tutmaya bilər. Həmçinin müttəfiqlərin Şimali Atlantika regionunda təhlükəsizliyin bərpası və qorunması üçün zəruri hesab etdiyi istənilən tədbiri əhatə edə bilər.
«Israel Hayom» qəzetinin məlumatına görə, İsrailin strateji planlaşdırıcıları hesab edirlər ki, Türkiyə ərazisindən kənarda, Suriyada yerləşən türk hərbi qüvvələrinə hücum NATO-nun 5-ci maddəsinin və kollektiv müdafiə prinsipinin avtomatik tətbiqinə səbəb olmaya bilər.
Gərginliyin daha da artması, Suriyada Türkiyə qüvvələrinin və bazalarının hədəfə alınması və ya hətta Türkiyə ərazisinə hücum edilməsi halında isə bu hadisələr NATO üzvləri üçün böyük sınağa çevrilə bilər. Belə bir vəziyyətdə alyans üzvlərinin mümkün hadisələrə necə cavab verəcəyi əsas suallardan biri olacaq.

Gərginlik artacaq, yoxsa azalacaq?
Hazırkı gərginliyin artması fonunda Təl-Əviv və Ankaranın Vaşinqtonla yaxın münasibətlərini nəzərə alsaq, tərəflər arasında qarşıdurmanın nəzarətdən çıxacaq səviyyəyə çatacağı ehtimalı yüksək görünmür. Bununla belə, Suriyada Türkiyə ilə İsrail arasında gərginliyin davam etməsi mümkündür.
ABŞ-ın Suriya üzrə xüsusi nümayəndəsi və Türkiyədəki səfiri Tom Barrak İsrailin hücumlarını «lazımsız eskalasiya» adlandırıb. O, çərşənbə axşamı Reuters-ə bildirib ki, Vaşinqton İsrail, Türkiyə və Suriya arasında mümkün qarşıdurmaların qarşısını almaq üçün xüsusi mexanizm yaratmağa çalışır.
ABŞ-ın işğal olunmuş ərazilərdəki səfiri Mayk Hakabi isə cümə axşamı Reuters-ə bildirib ki, Vaşinqton «gərginliyin azaldılması prosesi» üzərində işləyir.
Türkiyə Prezident Administrasiyasının Kommunikasiya İdarəsinin rəhbəri Burhanəddin Duran da bildirib: «Biz bölgəmizdə sülh və sabitliyi zəiflətmək məqsədi güdən Netanyahu kimi şəxslərin qurduğu tələlərə düşməyəcək qədər təcrübəyə sahibik».
O vurğulayıb ki, Türkiyə bölgədə sabitliyi pozmaq məqsədi daşıyan addımların Ankaranı qarşıdurmaya sürükləməsinə imkan verməyəcək.