Yenə Mossad, yenə fitnə-fəsad: Bu dəfə Sudanda

Sudanın məlumatlı mənbələri “Çevik Dəstək Qüvvələri”nin komandanı, “Hemedti” ləqəbi ilə tanınan Məhəmməd Həmdan Dəqlunun İsraillə gizli əlaqələrinin olduğunu bildirirlər. Bu əlaqələrin tarixi Sudanda müharibə başlamazdan əvvələ gedib çıxır və hazırda da davam edir.
2023-cü ilin aprelindən etibarən Sudan Afrikanın ən qanlı qarşıdurmalarından birinə cəlb olunub. General Əbdülfəttah əl-Burhanın rəhbərlik etdiyi Sudan Silahlı Qüvvələri ilə “Hemedti” kimi tanınan Məhəmməd Həmdan Dəqlunun başçılıq etdiyi “Çevik Dəstək Qüvvələri” arasında müharibə ölkəni dağıntı və regional rəqabət meydanına çevirib.
Təl-Əvivin baxışına görə, Sudan heç də kənar və əhəmiyyətsiz ölkə deyil. Əksinə, bu ölkə Afrikaya açılan coğrafi körpü və Qırmızı dənizdə strateji dayaq hesab olunur. Sudan İsrailə Süveyş kanalı ilə Bab əl-Məndəb boğazı arasındakı dünyanın ən mühüm dəniz marşrutlarından birinin təhlükəsizliyinə nəzarət etmək imkanı verə bilər.
2024-cü ildə “İsrail Ordusu” jurnalında dərc olunan araşdırmada podpolkovnik Qal Asil vurğulayıb: “Sudanla əlaqələr böyük strateji maraq kəsb edir. Çünki bu əlaqələr İsrailə İran silahlarının Qəzza və Yəmənə qaçaqmalçılıq yolu ilə daşınmasında istifadə olunan marşrutları izləməyə və Qırmızı dənizin cənubunda kəşfiyyat şəbəkələri yaratmağa imkan verir.”
Bu səbəbdən İsrail rejimi Yəməndə Ənsarullah hərəkatına və İrana nəzarət etmək bəhanəsi ilə Sudanda sərmayə qoyuluşu və mövcudluğunu gündəmə gətirib. Xartum hökuməti ilə münasibətləri rəsmi şəkildə genişləndirə bilmədikdən sonra isə diqqətini “Çevik Dəstək Qüvvələri”nə yönəldib.
Bu çərçivədə “Çevik Dəstək Qüvvələri”nin bəzi rəsmiləri dəfələrlə açıq şəkildə İsrailə dəstək ifadə edib, HƏMAS və müqavimət qruplarını “terrorçu” adlandırıblar. Fələstinlilərin kəskin etirazına səbəb olan hadisələrdən birində Məhəmməd Həmdan Dəqlunun müşaviri Yusif İzzət İsrailin “Kan” televiziyasına deyib: “Bizim üzləşdiyimiz vəziyyətdə İsrail HƏMAS və İsrail vətəndaşlarının yaxşı tanıdığı digər terrorçu qruplardan minlərlə dəfə zərər çəkib.”
Bu istiqamətdə “Africa Intelligence” saytı yazıb ki, “Çevik Dəstək Qüvvələri”nin rəsmiləri müharibə başlayandan etibarən Təl-Əvivlə yüksək səviyyəli əlaqələr saxlayıblar. Saytın məlumatına görə, bu qruplaşmanın yüksək vəzifəli şəxsləri və Dəqlu ailəsinin üzvləri son illərdə bir neçə dəfə İsrailə səfər edib və bu səfərlər təhlükəsizlik əməkdaşlığı çərçivəsində həyata keçirilib.
Media qurumu qeyd edib ki, “Çevik Dəstək Qüvvələri”nin ictimai açıqlamalarında bu səfərlərə dair heç bir məlumat verilməyib.
“Africa Intelligence”in yazdığına görə, “Çevik Dəstək Qüvvələri” 2025-ci ilin mayında və 2026-cı ilin fevralında iki dəfə Təl-Əvivə səfər edib. Səfərlər zamanı İsrail Xarici İşlər Nazirliyinin Afrika məsələləri üzrə rəsmiləri, eləcə də bu rejimin kəşfiyyat zabitləri ilə görüşlər keçirilib.
Məlumata əsasən, ilk səfərdə nümayəndə heyətinə “Çevik Dəstək Qüvvələri” komandanının müavini və Hemedtinin böyük qardaşı Əbdürrəhim Həmdan Dəqlu, həmçinin onun kiçik qardaşı Əlqoni Həmdan Dəqlu daxil olub. Hər iki şəxsin ABŞ və BMT tərəfindən sanksiyalara məruz qaldığı bildirilir.
“Africa Intelligence” əlavə edib ki, ikinci səfərdə bu iki qardaşla yanaşı, “Çevik Dəstək Qüvvələri”nin hüquq müşaviri İzzəddin əs-Səfi də iştirak edib.
Media qurumu qeyd edib ki, bu görüşlər İsrailin Sudanın müxtəlif tərəfləri ilə münasibətlərində mühüm fərqi ortaya qoyur. “Africa Intelligence”in məlumatına görə, “Çevik Dəstək Qüvvələri”nin yüksək səviyyəli rəsmilərinin bu görüşlərdə iştirakı İsraillə sözügedən silahlı qruplaşma arasında uzunmüddətli əlaqələrin Sudanın siyasi keçid prosesinin çökməsinə və 2023-cü ilin aprelində müharibənin başlamasından üç ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, hələ də davam etdiyini göstərir.

İsrailin “Çevik Dəstək Qüvvələri” ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığı
“Africa Intelligence” hesabatının digər hissəsində İsrailin Sudanla münasibətlərini “İbrahim razılaşmaları” adlanan normallaşma sazişlərinin imzalanmasından sonrakı dövr kontekstində araşdırıb.
Sayt yazıb ki, Xartumun 2021-ci ildə bu sazişlərə qoşulmasından sonra İsrail hökuməti Sudan Silahlı Qüvvələri və o vaxtkı baş nazir Abdullah Həmdokun rəhbərlik etdiyi mülki hökumətlə əlaqələrini genişləndirib.
Media qurumu əlavə edib ki, 2021-ci ilin sonlarında İsrail rəsmiləri Sudan Silahlı Qüvvələrinin bazalarından birinə baş çəkiblər. Eyni zamanda İsrailin Mossad kəşfiyyat xidməti “Çevik Dəstək Qüvvələri” ilə ayrıca əlaqə kanalı yaradıb və bu əlaqələrin bir hissəsi təhlükəsizlik və kəşfiyyat əməkdaşlığına yönəlib.
“Africa Intelligence”in yazdığına görə, bu münasibətlərə “Çevik Dəstək Qüvvələri”nə İsrail istehsalı müşahidə avadanlıqları və hərbi texnologiyaların təqdim edilməsi də daxil olub və tərəflər arasında əməkdaşlıq hazırkı müharibədən xeyli əvvəl formalaşıb.
Media qurumu xatırladıb ki, 2021-ci ilin oktyabrında Xartumla Təl-Əviv arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesi fonunda Əbdürrəhim Dəqlu general Mirqəni İdris Süleymanla birlikdə İsrailə səfər edib.
“Africa Intelligence” yazıb ki, bu səfər həmin dövrdə Dəqlu ailəsinin Sudanla İsrail arasında əsas əlaqə kanallarından biri kimi mövqeyini möhkəmləndirib.

Hemedtinin qüvvələrinə müşahidə avadanlıqlarının ötürülməsi
“Africa Intelligence” İsrailin “Haaretz” qəzetinin 2022-ci ilin noyabrında dərc etdiyi xəbərə də istinad edib. Məlumata görə, İsrailə məxsus özəl təyyarə Xartum hava limanına enib və təxminən 45 dəqiqə orada qalıb.
Saytın yazdığına görə, sözügedən təyyarə İsrailin keçmiş kəşfiyyat zabiti Tal Diliana məxsus olub və onun “Çevik Dəstək Qüvvələri”nə müşahidə avadanlıqlarının çatdırılması üçün istifadə edildiyi bildirilir.
Hesabatda İsraillə əlaqəli aviasiya şəbəkələrinin “Çevik Dəstək Qüvvələri” üçün silahların daşınmasındakı roluna da toxunulub.
“Africa Intelligence”in məlumatına görə, israilli iş adamı Barak Orlandın sahibi olduğu “Bar Aviation” aviasiya xidməti şirkəti silahların da daxil olduğu bildirilən yüklərin daşınmasını mütəmadi olaraq asanlaşdırıb.
Hesabata əsasən, şirkətə məxsus təyyarələr silahların qonşu ölkələrə daşınması üçün istifadə olunub və “Çevik Dəstək Qüvvələri” ilə əlaqəli daha geniş regional təchizat zəncirinin bir hissəsini təşkil edib.

ABŞ-ın İsrail kəşfiyyat zabitlərinin Sudanda yerləşdirilməsinə qarşı çıxması
“Africa Intelligence” daha sonra vurğulayıb ki, “Çevik Dəstək Qüvvələri”nin Təl-Əvivlə əlaqələri yalnız avadanlıq və logistika məsələləri ilə məhdudlaşmayıb.
Media qurumu Vaşinqtondakı danışıqlardan xəbərdar mənbələrə istinadən yazıb ki, ABŞ müharibə başlamazdan əvvəl İsrailin Sudanın daxilində kəşfiyyat zabitləri yerləşdirmək planlarına qəti şəkildə qarşı çıxıb.
“Africa Intelligence”in məlumatına görə, həmin zabitlərin “Çevik Dəstək Qüvvələri” ilə yaxın əməkdaşlıq etməsi nəzərdə tutulurdu.
Media qurumu hesabatının yekununda vurğulayıb ki, müharibənin başlaması “Çevik Dəstək Qüvvələri” ilə İsrail arasındakı əlaqə kanalının kəsilməsinə səbəb olmayıb.
“Africa Intelligence” yazıb ki, əksinə, “Çevik Dəstək Qüvvələrinin kəşfiyyat məlumatları, müşahidə avadanlıqları, silahlar və hərbi texnologiyalar əldə etmək üçün xarici şəbəkələrə artan asılılığı fonunda bu əlaqələrin davam etdiyi görünür”.
Media qurumu əlavə edib ki, İsrailin kəşfiyyat və müşahidə imkanlarına çıxış “Çevik Dəstək Qüvvələri”nə pilotsuz uçuş aparatları, hədəfləmə əməliyyatları və döyüş meydanı məlumatlarının getdikcə daha böyük rol oynadığı müharibədə əhəmiyyətli üstünlüklər qazandıra bilər.
“Africa Intelligence” İsrailin bu əlaqələri davam etdirməsinin motivlərinə toxunaraq qeyd edib ki, “Çevik Dəstək Qüvvələri” ilə təhlükəsizlik kanalının qorunub saxlanılması Təl-Əvivə Sudandakı “silahlı və nüfuzlu aktorlardan biri”nə çıxış imkanı yaradır.