Hörmüz və Babül-Məndəb təzyiq rıçağına çevrilib, ABŞ bunun bədəlini ödəyir

Hörmüz və Babül-Məndəb boğazlarında baş verən son hadisələr münaqişənin artıq yalnız regional təhlükəsizlik məsələləri ilə məhdudlaşmadığını, qlobal enerji bazarlarına, ticarət marşrutlarına və siyasi proseslərə birbaşa təsir göstərdiyini nümayiş etdirir. Bu böhranın mühüm siyasi nəticələrindən biri ABŞ-da qarşıdakı seçkilərlə bağlıdır. Neft və yanacaq qiymətlərinin artması, eləcə də bunun ABŞ əhalisinə yaratdığı iqtisadi təzyiq ölkənin hazırkı administrasiyası üçün ciddi siyasi problemə çevrilə bilər.
Bu mövzuda Türkiyənin Kırıkkale Universitetinin Beynəlxalq Münasibətlər fakültəsinin professoru, doktor Mərvə Suna ilə müsahibə aparılıb.

Hörmüz və Babül-Məndəbin eyni vaxtda bağlanması qlobal enerji bazarına nə dərəcədə təsir göstərə bilər?
İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, İran, ABŞ və İsrail arasındakı müharibə qlobal miqyasda getdikcə daha dərin parçalanmalar və geosiyasi gərginliklər yaradır. Buna görə də prosesləri daha geniş çərçivədə – enerji və ticarət dəhlizləri, enerji böhranı və Qırmızı dənizə qədər uzanan münaqişə dinamikası kontekstində nəzərdən keçirmək lazımdır.
Əgər hər iki boğaz üzərində eyni vaxtda belə təzyiqlə üzləşsək, dünyada enerji böhranının daha da dərinləşəcəyini gözləmək olar. 28 fevral 2026-cı ildən etibarən enerji bazarlarında ciddi qeyri-sabitlik və kəskin dalğalanmalar müşahidə olunur.
Hörmüz boğazı ilə yanaşı, Babül-Məndəbin də bağlanması və bazarlarda yeni problemlərin yaranması neft və benzin qiymətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb ola bilər. Bunun təsirləri xüsusilə Avropa və Asiyada hiss olunacaq. Çünki əhəmiyyətli həcmdə enerji bu bölgələrə Babül-Məndəb vasitəsilə daşınır.
Babül-Məndəbdən təhlükəsiz keçid imkanının tamamilə aradan qalxması xüsusilə sığorta sektorunda qiymətlərin dəyişməsinə gətirib çıxaracaq. Belə şəraitdə sığorta bazarı mühüm aktorlardan birinə çevriləcək.
İyul ayından etibarən yenidən intensivləşən müharibə şəraitində əlavə risklər və yeni təhlükələr səbəbindən gəmilərin dəyəri, eləcə də bu marşrutdan keçid üçün tələb olunan xərclər təxminən 10 faiz artıb.
Digər mühüm məsələ Qırmızı dənizdəki vəziyyətdir. Bu baxımdan yəmənlilərin Səudiyyə Ərəbistanına qarşı hücumlarını da nəzərə almaq lazımdır. Məsələ artıq yalnız bir nəqliyyat marşrutundan ibarət deyil; qlobal enerji sisteminin infrastrukturu da hədəfə çevrilir. Belə vəziyyətdə enerjinin hasilatı, daşınması və dünya bazarlarına çıxarılması pozulur.
Boğazlar hərbi baxımdan açıq görünə bilər, lakin kommersiya baxımından faktiki olaraq bağlana bilər. Hüquqi baxımdan açıq olan marşrutlar da əməliyyat və sistem baxımından istifadəyə yararsız hala düşə bilər.
Nəticədə Brent markalı neftin qiyməti üzərində təzyiq artacaq və neftin bir barelinin qiymətinin 120 dolları keçməsi ssenarisini də nəzərdən keçirmək mümkündür. Buna görə qarşıdakı dövrdə enerji bazarına yalnız neftin təklif həcmi baxımından yanaşmaq olmaz. Boğazların təhlükəsizliyi, sığorta xərcləri və qlobal ticarət marşrutları da eyni vaxtda nəzərə alınmalıdır.

Neft və yanacaq qiymətlərinin ABŞ-da artması Tramp administrasiyasına və respublikaçılara necə təsir edə bilər?
Diqqət yetirməli olduğumuz məsələlərdən biri bu böhranın ABŞ-a təsiridir. Bildiyimiz kimi, seçkilər noyabr ayında keçiriləcək və seçkilərdə əsas məsələlərdən biri amerikalı seçicilərin iqtisadi vəziyyəti, başqa sözlə, “cib siyasəti” olacaq.
Nəticədə seçici öz cibində nə qədər pul qaldığına baxır. 28 fevral 2026-cı ildən etibarən ABŞ-da əsas problemlərdən biri hökumətin vədləri ilə real fəaliyyəti arasındakı ziddiyyətin və bunun nəticəsində ictimai etimadsızlığın artmasıdır.
Tramp prezident seçilməzdən əvvəl ABŞ iqtisadiyyatının yaxşılaşdırılması ilə bağlı mühüm vədlər vermişdi. Lakin hazırkı vəziyyət böyük ölçüdə bu vədlərin əks istiqamətində inkişaf edir.
Tramp administrasiyası nəinki qlobal sistemə sülh və sabitlik gətirə bilməyib, eyni zamanda ABŞ daxilində enerji bazarlarını sabitləşdirə və iqtisadi problemləri həll edə bilməyib.
Bu baxımdan vəziyyət ABŞ seçicilərinin seçiminə təsir göstərə bilər. Benzin qiymətlərinin artması Tramp administrasiyasının ən mühüm siyasi zəif nöqtələrindən biridir. Bir tərəfdən müharibəyə görə məsuliyyət Tramp və onun administrasiyasının üzərinə düşür, digər tərəfdən isə qiymət artımı və iqtisadi problemlər davam edir.
ABŞ hərbçilərinin itkilərini də bu vəziyyətə əlavə etsək, müharibənin davam etdirilməsi Tramp administrasiyası üçün artıq yalnız geosiyasi hesablamaya çevrilmir. Bu məsələ birbaşa amerikalı seçicilərin gələcəyi və həyat şəraiti ilə əlaqələndirilir.
Bununla yanaşı, mülki əhali arasında itkilərin artması və mülki infrastrukturların hədəfə alınması da regional və qlobal səviyyədə ciddi təzyiqlər və problemlər yaradır.
Açıq demək lazımdır ki, mülki insanların öldüyü heç bir müharibənin qalibi yoxdur. Tarix də bunu göstərir. Əgər müharibə sonda diplomatik həll yolu ilə başa çatdırılmasa, daha çox insan itkisinə səbəb olacaq. ABŞ və İran arasında danışıqların dayandırılmasından sonra da biz belə bir vəziyyətlə qarşılaşmışıq.
Gərginliyin azaldılması və diplomatik həllə doğru irəliləyiş əvəzinə enerji sanksiyaları və hərbi təzyiq təəssüf ki, daha böyük problemlər yaradıb. Eyni zamanda ABŞ-ın xarici yardımları və regiondakı hərbi mövcudluğu məsələsi də yenidən müzakirə predmetinə çevrilib.
ABŞ-ın xarici yardımları məsələsində əsas mövzulardan biri İsraildir. İsrailin regionda sabitliyi pozan siyasəti və ABŞ-ın bu ölkəyə yardımının davam edib-etməməsi Amerika cəmiyyətində getdikcə daha çox müzakirə olunur.
Xüsusilə son iki ildə ABŞ seçicilərinin İsrail və Fələstin məsələsinə münasibətində əhəmiyyətli dəyişiklik müşahidə etmişik. Amerika ictimaiyyətində Fələstin xalqını dəstəkləyən və Qəzzada baş verənləri açıq şəkildə yanlış hesab edən daha geniş bir təbəqə formalaşıb. Bu, çox mühüm dəyişiklikdir.
Çünki ABŞ cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələri artıq İsrailin siyasətinin və sionist hərəkatın fəaliyyətinin nəticə etibarilə ABŞ-a və qlobal sistemə nə dərəcədə zərər vura biləcəyini müzakirə etməyə başlayıblar. Universitetlərdə, ictimai məkanlarda və cəmiyyətin müxtəlif qrupları arasında bu etirazları və mənəvi tələbləri müşahidə edirik.
Bu baxımdan, geosiyasi böhranlarla üzləşən ABŞ seçicilərinin nə dərəcədə daha çevik mövqe nümayiş etdirəcəyi mühüm sualdır və hesab edirəm ki, bu məsələ gələcəkdə daha geniş müzakirə olunacaq.
Beləliklə, Hörmüz boğazının bağlanması ilə yanaşı, Səudiyyə Ərəbistanının da bu münaqişəyə daha geniş şəkildə cəlb olunması gələcəkdə daha böyük iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik nəticələrinə səbəb ola bilər.

İran Hörmüzü, Yəməndəki qüvvələr isə Babül-Məndəbi uzun müddət nəzarətdə saxlayarsa, regionda iqtisadi güc balansı dəyişə bilərmi?
İranın Hörmüz boğazını, Yəmən cəbhəsinin isə Babül-Məndəbi iqtisadi təzyiq göstərmək və sanksiyalara qarşı mübarizə vasitəsinə çevirib-çevirmədiyi mühüm məsələdir. Əsas diqqət regional və qlobal güclər arasındakı rəqabətin necə dəyişdiyinə yönəldilməlidir.
İran enerjidən açıq şəkildə mühüm vasitə kimi istifadə edir və bundan yararlanmaqda davam edir. Lakin Hörmüz boğazının bağlanması ilə Fars körfəzi ölkələri həm enerji satışı, həm də öz enerjilərini qlobal tələb və təklif sisteminə çıxarmaq baxımından ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşiblər.
İran ilkin mərhələdə ABŞ-ın hərbi bazalarının yerləşdiyi ərazilərə zərbələr endirəcəyini açıqladı. Lakin hadisələrin gedişi yalnız ABŞ bazalarına hücumlarla məhdudlaşmadı və eyni zamanda regionun enerji infrastrukturu da hədəfə alındı. Əsas zəiflik məhz bu məqamda üzə çıxdı.
ABŞ-ın ilkin yanaşması Venesuelada baş verənlərə bənzər nəticə əldə edə bilmək idi. Lakin bu ssenari burada təkrarlanmadı. Əksinə, İranın ABŞ qarşısındakı mövqeyi regional güc balansında əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi. 2026-cı ilin fevralından etibarən 150 gündən artıq davam edən müharibə ərzində İranın geri çəkilmədiyini gördük. Bu, olduqca diqqətçəkən məqamdır.
Beləliklə, regional geosiyasi hesablamalarda və güc münasibətlərində fundamental dəyişikliklə qarşılaşırıq. Bununla belə, ABŞ və İsrailin hərbi təzyiqi nə qədər müddət davam etdirə biləcəyini və bu təzyiqin hansı həddə qədər genişlənə biləcəyini diqqətlə araşdırmaq lazımdır.
ABŞ üçün bunun çox yüksək xərcləri var. Söhbət hərbi dəniz qüvvələrinin istifadə olunduğu və ABŞ-ın geniş hərbi mövcudluğunun olduğu bir regiondan gedir. Bildirilir ki, regionda təxminən 50 min ABŞ hərbçisi yerləşir. Burada müəyyən güc balanssızlığı yaratmaq cəhdi mövcuddur. Lakin İranın regiona, xüsusilə də qlobal enerji bazarlarına təsirini nəzərdən keçirdikdə, tamamilə fərqli mənzərə ilə qarşılaşırıq.
Qısacası, bu gün qarşılaşdığımız vəziyyət regiondakı üç aktor arasında müharibə ilə məhdudlaşmır. Livan və Qəzzadakı prosesləri də bu hadisələrlə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Eyni zamanda vasitəçilik masasına qayıtmaq zəruridir.
Bundan əlavə, bu müharibənin bütün dünyada 8 milyard insana yaratdığı təzyiq və təsir də nəzərdən qaçırılmamalıdır. Ən mühüm məsələlərdən biri isə mülki əhali arasında itkilərdir. Çünki mülki insanların öldüyü heç bir müharibənin qalibi yoxdur.
Təəssüf ki, vasitəçilik səylərinin kənara qoyulduğu prosesin hələ də davam etdiyini görürük və bunu narahatlıqla izləyirik. Buna görə enerji bazarı və seçki prosesləri, şübhəsiz ki, mühüm məsələlərdir. Lakin ilk növbədə mülki əhali arasında itkilərin qarşısının alınması və müharibənin diplomatik yolla başa çatdırılması təmin edilməlidir.

Mənbə: “Mehr”